W produkcji owczarskiej wełna coraz częściej traktowana jest jako produkt uboczny, a nawet odpad produkcyjny. Owce ras wełnistych wymagają strzyży co najmniej raz w roku. Zabieg ten jest czasochłonny i generuje dodatkowe koszty produkcji, a dochód ze sprzedaży wełny bardzo często nie pokrywa kosztów pracy strzygacza. Dodatkowym problemem pozostaje ograniczony rynek zbytu runa owczego, wynikający ze spadającego zainteresowania naturalną wełną oraz dominacji tańszych materiałów syntetycznych w przemyśle tekstylnym.
Dlaczego warto postawić na owce szerstne?
Owce szerstne stanowią alternatywę dla tradycyjnych ras wełnistych, szczególnie w gospodarstwach nastawionych na produkcję jagniąt rzeźnych. Ich największą zaletą jest brak konieczności wykonywania strzyży, gdyż w przeciwieństwie do powszechnie występujących owiec typu wełnistego posiadają okrywę składającą się z liniejących okresowo włosów szerstnych oraz włosów rdzeniowych. Włosy szerstne charakteryzują się niewielką długością (1-3 cm). To naturalna adaptacja zwierząt do wysokich temperatur, dodatkowo zabezpieczając je przed pasożytami zewnętrznymi. Owce szerstne w przeciwieństwie do ras wełnistych nie wydzielają dużych ilości lanoliny, co przekłada się na smak mięsa oraz ograniczenie specyficznego posmaku baraniego, często nieakceptowalnego przez konsumentów. Kolejną dużą zaletą większości owiec szerstnych jest asezonalność rozrodu, co oznacza, że ruja występuje przez cały rok i można uzyskać trzy mioty młodych w ciągu dwóch lat.
Rasy szerstne wywodzą się z klimatu tropikalnego i subtropikalnego, gdzie stanowią 60%-95% pogłowia miejscowych populacji owiec. Najbardziej znane rasy owiec szerstnych to: Barbados czarnobrzuchy (blackbelly), owca kameruńska, dorper, Wiltshire Horn i owce nolana.
Najpopularniejsze rasy owiec szerstnych
Owce kameruńskie – wywodzą się z zachodniej Afryki, głównie z Kamerunu i Wybrzeża Kości Słoniowej. Są zaliczane do owiec karłowatych. Masa ciała dorosłych maciorek wynosi 25-30 kg, a tryków do 40 kg. Przy wysokości w kłębie 55-60 cm. Dominującym ubarwieniem tych owiec jest barwa brązowa podpalana. Cechą charakterystyczną tryków jest obecność grubych, średniej długości karbowanych rogów, owłosienie partii szyi oraz klatki piersiowej, tworząc tkz. „grzywę”. Owca kameruńska należy do owiec ras wcześnie dojrzewających. Pierwsze wykoty odnotowuje się już u rocznych maciorek, przy plenności 110-150%.
Owce Barbados blackbelly wywodzą się z wyspy Barbados. Masa ciała dorosłych maciorek wynosi 35-50 kg, a tryków 50-80 kg. Są to owce bardzo spokojne i nieprzejawiające agresji wobec człowieka czy innych członków stada. Barany są bezrogie z typowym „rzymskim nosem”. Umaszczenie tych owiec to odcienie brązu i beżu. Cechą charakterystyczną jest czarna barwa podbrzusza, ciągnąca się w kierunku wewnętrznych części nóg, dodatkowo występują czarne punkty na nosie, czole i wewnętrznej części uszu. Rasa wcześnie dojrzewająca, plenność 170-190%.
Owce dorper (białogłowy, czarnogłowy) – owce duże, masywne, głowa szeroka, średniej długości nieowełniona, bezrożna. Wełna krzyżówkowa półgruba i gruba, skąpa liniejąca w ciągu roku. Sierść biała z odcieniem beżowym. Owca o bardzo dobrze zaznaczonych cechach mięsnych. Rasa wcześnie dojrzewająca, zarówno tryki, jak i maciorki mogą być użyte do rozrodu w wieku powyżej 8 miesięcy. Charakteryzuje się szybkim tempem wzrostu jagniąt i dobrą jakością tuszek, plenność 150-180%. Masa maciorek 70-100 kg, a tryków 80-120 kg.
Owca Nolan – stosunkowo „młoda” rasa, wytworzona w Niemczech w latach 90. XX wieku, powstała w odpowiedzi na spadającą opłacalność produkcji wełny oraz rosnącym zainteresowaniem niskonakładowym chowem owiec mięsnych. Materiał wyjściowy stanowiły lokalne rasy owiec wełnistych skrzyżowane z importowanymi trykami rasy Wiltshire Horn. W późniejszym okresie tworzenia i stabilizacji rasy do programu hodowlanego wprowadzono również genotypy owiec rasy Dorper i Barbados Blackbelly, co pozwoliło poprawić cechy mięsne, odporność oraz utrwalić pożądany typ owcy szerstnej. Owce tej rasy charakteryzują się dobrą plennością na poziomie 150-165%, wysoką mlecznością matek, łatwością wykotów, dobrą zdrowotnością, spokojnym temperamentem i dobrym wykorzystywaniem pastwisk. Masa maciorek 60-70 kg, a tryków 80-100 kg.
Wiltshire Horn – owce duże, dorosłe tryki ważą około 110 kg, a maciorki 65 kg. Rasa typowo szerstna, liniejąca wiosną. Zarówno tryki, jak i maciorki mają imponujące, spiralne rogi; rogi barana rosną spiralnie każdego roku, aż do osiągnięcia dojrzałości. Rasa ta charakteryzuje się łagodnym temperamentem i jest bardzo odporna. Cechuje ją wysoka płodność i doskonałe zdolności macierzyńskie, a choć jagnięta tej rasy nie należą do najsilniejszych, szybko rosną. Klinowata budowa ciała Wiltshire'a pozwala na łatwe porody. Średnia plenność wynosi około 160%. Owce te potrzebują wysokiej jakości żywienia i dobrego zarządzania, aby w pełni wykorzystać swój potencjał.
Wsparcie do produkcji owczarskiej na lata 2023-2027
W ramach Planu Strategicznego dla WPR UE na lata 2023-2027, hodowcy owiec mogą skorzystać z kilku form wsparcia finansowego, które mają istotne znaczenie szczególnie dla małych i średnich gospodarstw utrzymujących stada w systemie ekstensywnym. Jednym z podstawowych instrumentów pozostaje:
- płatność podstawowa dla owiec,
- płatności w ramach ekoschematu „dobrostan zwierząt”,
- płatność w ramach ekoschematu „ekstensywne użytkowanie TUZ z obsadą zwierząt”,
- inicjatywy wspierające ochronę krajobrazu rolniczego i bioróżnorodności, które przyczyniają się do utrzymania tradycyjnego użytkowania łąk i pastwisk np. „Podkarpacki Naturalny Wypas”.
Owce szerstne jako przyszłość małych gospodarstw
Utrzymywanie owiec szerstnych stanowi coraz bardziej racjonalny kierunek w nowoczesnym owczarstwie, szczególnie w warunkach małych i średnich gospodarstw o charakterze ekstensywnym. Do ich kluczowych zalet należy przede wszystkim asezonalność rozrodu, która umożliwia elastyczne planowanie wykotów i stabilizację produkcji jagniąt rzeźnych przez cały rok.
Istotnym atutem jest również brak konieczności przeprowadzania strzyży w stadzie, co znacząco ogranicza koszty pracy oraz eliminuje problem zagospodarowania runa. Owce szerstne dobrze dostosowują się do lokalnych warunków środowiskowych, w tym do gorszych jakościowo pastwisk i zmiennych warunków klimatycznych. Ich okrywa włosowa charakteryzuje się odmienną strukturą i mniejszym udziałem tłuszczopotu (lanoliny) w porównaniu do ras wełnistych, co przekłada się na lepszy smak mięsa i brak występowania „baraniego posmaku”.
Warto podkreślić, że mięso jagnięce i baranie stanowi wartościowy element diety człowieka. Charakteryzuje się wysoką zawartością białka oraz korzystnym profilem kwasów tłuszczowych, szczególnie kwasu orotowego i linolowego, które wykazują szereg właściwości prozdrowotnych m.in. działanie przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe i przeciwmiażdżycowe.
Oprac. Sylwester Piech
PODR Boguchwała
